Phong cách kiến trúc thuộc địa, đây được gọi là kiến trúc của nước lớn đưa vào những nước bị đô hộ trong quá trình mở rộng lãnh thổ và giao thoa với kiến trúc bản địa ở nước sở tại. Đây được cho là một phong cách kiến trúc lưu giữ nhiều giá trị trong quá trình phát triển văn hóa thế giới khoảng những năm 1876 thế kỷ 18 cho đến tận ngày nay.
Khái quát phong cách thiết kế, lịch sử hình thành
Phong cách thuộc địa (Colonial) xuất hiện vào những năm 1876 của thế kỷ 19 tại Mỹ, được du nhập và thích nghi văn hóa tại các nước thuộc địa theo thời gian.
Kiến trúc thuộc địa tại Hoa Kỳ và Canada cũng đa dạng như các dân tộc định cư ở đó: Anh, Hà Lan, Pháp, Thụy Điển, Tây Ban Nha, Đức, Scotland-Ireland. Mỗi nhóm mang theo phong cách và phong tục xây dựng riêng của đất nước họ, điều chỉnh chúng một cách tốt nhất có thể với các vật liệu và điều kiện của một vùng đất mới.
Những công trình kiến trúc thuộc địa sơ khai trừ những công trình thuộc địa Tây Ban Nha đều mang phong cách thời trung cổ: không phải kiểu Gothic phức tạp của các thánh đường và trang viên lớn ở châu u mà là kiểu Gothic muộn đơn giản của những ngôi nhà và chuồng trại trong làng. Những cấu trúc thực tế này đã thích nghi tốt với các điều kiện tiên phong phổ biến ở các thuộc địa, song song các công trình cũng có một vài thay đổi cần thiết để thích nghi với khí hậu khắc nghiệt hơn. Các phong cách là những biểu hiện thẳng thắn về các yêu cầu về chức năng và cấu trúc, thỉnh thoảng chỉ có một chút trang trí được bổ sung thêm.
Đặc điểm và đặc trưng phong cách
Khi mới du nhập vào các nước thuộc địa, kiến trúc thuộc địa ban đầu mang nét đặc trưng truyền thống chưa pha trộn các nét văn hóa của nước sở tại, trải qua thời gian hòa nhập cùng quá trình trùng tu và cải tạo, kiến trúc mới dần thay đổi mang trên mình phong thái thú vị hơn.
Phong cách thuộc địa mới mang những đặc trưng riêng biệt, đặc biệt là nghệ thuật sắp xếp bố cục đối xứng, có phần khá tương đồng với phong cách cổ điển. Những ngôi nhà được xây theo lối kiến trúc này thường có tường ngoài được làm từ gạch hoặc gỗ. Mái nhà có độ dốc vừa phải hoặc không có dốc và được thiết kế đối xứng. Ngoài ra, một điểm đặc biệt của kiến trúc Colonial còn phải kể đến việc thiết kế 5 cửa sổ trên tầng hai theo bố cục đối xứng thông qua cửa sổ ở giữa – cánh cửa được lắp ngay bên trên cửa ra vào nhà.Sẽ có hai cửa sổ đối xứng qua cửa ra vào ở tầng một..
Vừa sở hữu những đặc trưng của phong cách nguyên bản vừa dung hợp với các yếu tố của vùng đất mới như khí hậu, tập quán, sinh hoạt để tạo thành một thiết kế “lai trộn” hàm chứa nét đẹp giao thoa của 2 đất nước, châu lục khác nhau.
Các loại kiến trúc ở các nước
Phong cách kiến trúc thuộc địa Tây Ban Nha
Sự kết hợp của thực dân Tây Ban Nha và văn hóa người Mỹ bản địa.
Nhìn chung, phong cách thuộc địa Tây Ban Nha sẽ có nhiều điểm tương đồng với phong cách Địa Trung Hải, có bảng màu lấy cảm hứng từ biển, bao gồm xanh dương, trắng, nâu và xanh lá cây. Bên cạnh đó, gam màu đỏ và cam đất góp phần tạo nên sự nổi bật và thu hút cho công trình.
Về mặt kiến trúc, gạch đất nung thường được sử dụng cho mái nhà; tường trát vữa hoặc trát mịn, mái lợp ngói. Mái vòm và cảnh quan sân vườn xung quanh tạo thành một thể thống nhất.
Phong cách kiến trúc thuộc địa Bồ Đào Nha
Chiêm ngưỡng kiến trúc đặc sắc này trong các thuộc địa cũ ở Nam Mỹ, Bắc Phi, Châu Phi cận Sahara, Ấn Độ, Châu Đại Dương và cả Đông Á.
Về mặt kiến trúc, phong cách thuộc địa Bồ Đào Nha sẽ thường xuyên có các đường nét điêu khắc với hoa văn biển và các biểu tượng hoàng gia như họa tiết thiên thể. Gạch lát cùng là một đặc trưng thường bắt gặp trong các công trình kiến trúc thuộc địa Bồ Đào Nha. Chất liệu này được sử dụng xuyên suốt cả trong nội thất lẫn ngoại thất, tiêu biểu là những loại gạch có màu xanh dương và trắng.
Phong cách kiến trúc thuộc địa Anh
Georgian và Palladian là hai kiểu kiến trúc thuộc địa Anh được ứng dụng vào các công trình xây dựng của thế kỷ 18. Phong cách này tập trung vào hai loại vật liệu cơ bản là gỗ trắng và gạch đỏ.
Kiến trúc Georgian với đặc trưng tường gạch đỏ/ đá/ vữa hoặc đóng các tấm gỗ ngang/ ván lợp; các khung cửa sổ nhỏ có kích thước đều nhau chất liệu gỗ sơn trắng, cửa dạng trượt lên xuống và có cửa sổ mái; mái sử dụng trong kiến trúc này là dạng mái hồi (mái dốc về 4 phía), mái nhà lợp ngói đá xanh với 2 ống khói lớn ở hai đầu là kiểu kiến trúc thường thấy ở các tòa nhà tại bang Virginia. Ngoài ra, những căn nhà được xây dựng theo phong cách thuộc địa Anh còn có tính chất đối xứng cùng những chi tiết trang trí đặc trưng như phù điêu, vòm cong hay gờ chỉ.
Phong cách kiến trúc thuộc địa Pháp
Phong cách thuộc địa Pháp (French Colonial) được hình thành vào những năm 1920 và thật sự bùng nổ, đón nhận được nhiều tình cảm vào thập niên 1960. Phong cách lấy cảm hứng từ kiến trúc Pháp và được ưa chuộng, ứng dụng nhiều trong những công trình nhà ở tại Hoa Kỳ.
Về đặc trưng, công trình xây dựng theo phong cách thuộc địa Pháp sẽ sử dụng chất liệu gạch chủ yếu ở phần mặt đứng. Mái nhà nhọn và có độ dốc cao kết hợp cùng mái hình tháp. Một đặc điểm dễ nhận biết nhà kiểu thuộc địa Pháp là có cửa sổ cao từ sàn tới trần, cửa 2 cánh với cửa chớp đặc trưng kiểu Pháp. Ngoài ra còn có một số những yếu tố như thiết kế đối xứng với tỉ lệ cân đối, hiên nhà với số lượng lan can quả trám dày và lối vào dạng vòm cong mềm mại, uyển chuyển.
Phong cách kiến trúc thuộc địa Hà Lan
Phong cách thuộc địa Hà Lan (Dutch Colonial) được hình thành vào những năm 1890 – 1930. Phong cách bắt nguồn từ New York và New Jersey, Hoa Kỳ.
Về mặt đứng: Nhà sử dụng tường ván ốp ngang, gạch hoặc đánh vẩy.
Về phần mái: Công trình sử dụng mái Gambrel với 2 độ dốc, hiên mau loe ra và mái dốc chia nhiều phía.
Về cửa sổ: Khung cửa sổ sẽ chia thành ô kính 8×8; cửa sổ mái đẩy ra, vạt góc hoặc cửa sổ mái đầu hồi
Một số đặc điểm khác: Có tường đầu hồi và ống khói; có cột ở hiên và lối vào; phần mái hiên dưới nhô ra.
Ý nghĩa của phong cách thuộc địa
Phong cách thuộc địa đánh dấu sự giao thoa, là điểm chạm giữa các nền văn hóa trên thế giới, giữa quá trình gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trước những ngoại tác xảy đến, phần nào cho thấy khả năng sáng tạo của người thiết kế khi cải biên lại các chi tiết công trình để thích nghi với khí hậu, thời tiết và điều kiện tại nước thuộc địa. Những lần cải tạo tiếp theo công trình cứ thế dần được biến chuyển đặc sắc hơn theo dòng lịch sử.
Kết
Kiến trúc thuộc địa gắn liền với các giai đoạn thăng trầm của nước thuộc địa, cùng với sự phát triển của thời đại, kiến trúc kết hợp với những hình thái mới xuất hiện và dần thay thế lối kiến trúc nguyên bản như kiến trúc Đông Dương điển hình tại Việt Nam (Indochine), đóng vai trò làm nền tảng quan trọng đáp ứng nhu cầu về nơi chốn của con người trong thời đại mới.
Xem thêm phần 2 của bài viết về kiến trúc thuộc địa tại Việt Nam tại đây.
